Przedmiot i zakres fonologii najlepiej przedstawić z pokrewnym działem językoznawstwa – z fonetyką.

Fonetyka bada i opisuje dźwięki mowy ze względu na ich właściwości fizyczne, tzn. ustala artykulacyjne i akustyczne ich cechy. Fonologia również bada dźwięki mowy, jednakże ujmuje je jako jednostki funkcjonalne.

Fonologia zajmuje się dźwiękami w aspekcie pełnionej przez nie funkcji w procesie komunikacji (językowego porozumiewania się). Gdy fonetyka przedstawia wszystkie cechy fizyczne (artykulacyjne i akustyczne) danego dźwięku, fonologię interesują jedynie te jego cechy, które w systemie danego języka służą do przekazywania jakiś informacji. W ustaleniu, które cechy głosek są istotne fonologicznie, pomagają obserwacje występujących w języku fonologicznych opozycji. Zbadanie wszystkich możliwych dla danych głosek fonetycznych kontekstów pozwala przedstawić pełny zestaw wariantów (alofonów) pojawiających się w języku. W procesie takiej analizy ustala się również cechy relewantne z fonologicznego punktu widzenia (pełniące funkcję odróżniania znaczeń) oraz cechy fonologicznie nierelewantne (istniejące jedynie jako właściwości fonetyczne odpowiedniej głoski).

Fonem to najmniejsza jednostka mowy rozróżnialna dla użytkowników danego języka. Fonem może mieć kilka reprezentacji dźwiękowych (alofonów) występujących w różnych kontekstach lub też zamiennie. Pozbawiony własnego znaczenia służy do odróżniania elementów znaczeniowych (morfemów). Każdy fonem jest zespołem cech dystynktywnych pozwalających na odróżnienie go od pozostałych fonemów. Jest abstrakcyjną jednostką systemu fonologicznego, reprezentowaną w wypowiedzeniach przez głoskę.

Funkcjonalność stanowi podstawowe założenie definicji fonemu. Nie można inaczej scharakteryzować tej jednostki, jak tylko przez funkcję jaką pełni ona w procesie komunikacji językowej. Dzięki tej właściwości fonem przeciwstawia się głosce jako realnie istniejącemu w wyrazach dźwiękowi.

Głoska jest elementarnym składnikiem potoku mowy. Jej wartość fonetyczna, aktualizuje się każdorazowo w określonym kontekście w mówieniu. Stąd o realizacji tych wartości decyduje w znacznym stopniu pozycja w konkretnym wyrazie bądź na styku wyrazów w otoczeniu sąsiadujących głosek.

Fonem to natomiast jednostka abstrakcyjna – stanowi on element nie mówienia, lecz systemu językowego. Scharakteryzować go można jedynie na tle całości systemu dźwiękowego, poprzez opozycję do innych elementów systemu.

Fonologiczne cechy dystynktywne w systemie języka polskiego tworzą pięć poziomów:

dźwięczność – bezdźwięczność np. pas – bas,

ustność – nosowość np. drogo – drogą,

twardość – miękkość np. pasek – piasek,

miejsce artykulacji np. kos – koc,

stopień zbliżenia narządów mowy np. szary – czary.

Fonologiczne cechy konfiguracyjne – są to właściwości fonetyczne wykorzystywane w danym języku do sygnalizowania rozczłonkowania tekstu na elementy składowe np. zdania, grupy syntaktyczne (składniowe) i wyrazy.

Cechy delimitacyjne – rozgraniczające, sygnalizują ilość danego typu elementu w tekście np. wyrazu, informują jednocześnie o granicach między elementami (akcent międzywyrazowy).

Do cech dystynktywnych samogłosek należą:

pozycja podniebienia miękkiego – ustna : nosowa – (o : ą, e : ę) w wyrazach, „ drogo: drogą, kosa: kąsa, „veš: vęš”,

pozycja języka w jamie ustnej  (przednia lub tylna),

(i : u) w wyrazach „ v’ir: v’ur”,

- po spółgłosce twardej występuje wariant –y – np. „vył: vuł, mył: muł”,

e : o – w wyrazach – „lek: lok, bek: bok”

ę : ą – w wyrazach – „kęsa: kąsa”

pozycja języka – niska : średnia : wysoka,

a : o : u – np. „ kara: kora: kura, lady: lody: ludy”,

e : i – np. „m’ele: m’ile”,

e : y – np. „sen: syn”.

Pozycja warg nie jest w języku polskim cechą dystynktywną samogłosek, jest ona zależna od przedniej lub tylnej pozycji języka.

Kolejność fonemów w wyrazie pełni także funkcję dystynktywną, np. fonemy: a, k, t, mogą tworzyć cztery różne wyrazy zależnie od swojej kolejności: akt, tak, kat, tka.

Cechy dystynktywne tworzą opozycje, tzn. kontrastują z cechami innymi. Rozróżnia się następujące typy opozycji fonologicznych:

opozycja prywatywna – w jednym członie opozycji występuje dana cecha, w drugim jej nie ma, np. dźwięczność: bezdźwięczność, ustność: nosowość.

opozycje prywatywne - proporcjonalne, różnica zachodząca między członami jest identyczna z różnicą zachodzącą między różnicą zachodzącą między członami innej opozycji danego systemu np. cecha dźwięczności przeciwstawia się bezdźwięczności w wielu parach fonemów ( po: bo, kura: gura, papka: bapka).

opozycje prywatywne – izolowane, to opozycja jedna w systemie np.. r: l- (rok: lok, rak: lak).

opozycja stopniowa (gradualna) – ta sama cecha występuje w poszczególnych członach w różnym natężeniu, np. różny stopień wzniesienia języka przy samogłoskach tworzy opozycję – niska: średnia: wysoka – (kara: kora: kura), lub różny stopień zbliżenia narządów mowy przy spółgłoskach stanowi opozycję- zwarta: szczelinowa: zwartoszczelinowa;

opozycja równorzędna (ekwipolentna) – ta sama cecha występuje we wszystkich członach, ale jest różnie realizowana, w różnych miejscach artykulacji – np. zwarta dwuwargowa: zwarta zębowa: zwarta dziąsłowa: zwarta tylnojęzykowa – (dama: gama,  kort: tort, kara: tara). Stopień zbliżenia narządów mowy ( tok: sok, tam: sam, smok: cmok).

Neutralizacja

W pewnych warunkach dana opozycja może ulec neutralizacji; tzn. opozycja istniejąca w danym języku w określonych warunkach może być usunięta, np. opozycja dźwięczność: bezdźwięczność ulega zniesieniu;

1. – gdy fonem dźwięczny znajduje się:

a) w wygłosie, tzn. na końcu wyrazu przed pauzą, np. „straš (strasz): straš (straż), kot (kod): kot (kot),

b) w wygłosie przed fonemem bezdźwięcznym następnego wyrazu, np. „grat pada (grad pada),

c) w wygłosie przed samogłoską lub spółgłoską sonorną oraz przed –„j, ł”- wyrazu następnego w tzw. Wymowie warszawskiej np.. vus ruša (wóz rusza),

d) w śródgłosie przed fonemem bezdźwięcznym, np. trafka (trawka),

2. – gdy fonem bezdźwięczny znajduje się:

a) w wygłosie przed fonemem dźwięcznym następnego wyrazu, np. las duży (laz duży), sok wiśniowy (sog v’iśniovy),

b) w wygłosie przed samogłoską, spółgłoską sonorna lub –j, ł- wyrazu następnego w tzw. wymowie krakowskiej np. urok lasu (urog lasu), las ogromny (laz ogromny),

c) w śródgłosie przed fonemem dźwięcznym, np. prośba (proźba).

Warianty fonemów (alofony) – głoski mające wspólne cechy dystynktywne różniące się między sobą cechami niedystynktywnymi. Wariantami są elementy formalnie różne, ale funkcjonalnie identyczne, pełniące tę samą funkcję. Warianty nie maja mocy rozróżniania wyrazów, mogą wzajemnie się zastępować nie powodując zmiany znaczenia wyrazów.

Warianty mogą nas informować o pochodzeniu nadawcy tekstu, jego wykształceniu, wieku, przynależności do grupy społecznej. Np. osoby wymawiające – η- w wyrazach: okienko, Irenka – pochodzą z południowej Polski.

Rozróżnia się warianty fakultatywne i pozycyjne.

Warianty fakultatywne są wymienne w każdej pozycji, np. ł: Ł, r: R,

Warianty pozycyjne powstają w wyniku upodobnienia głosek, występują w określonym sąsiedztwie fonetycznym; nie mogą występować w tym samym sąsiedztwie

Brak podobnych artykułów.