Głoski dzielimy na samogłoski i spółgłoski, a różnice między nimi są następujące:
- różnica akustyczna – spółgłoski są szmerami lub połączeniami tonów i szmerów a samogłoski są tylko tonami,
- różnica funkcyjna – samogłoski tworzą sylaby, pełnią funkcję zgłoskotwórczą, natomiast same spółgłoski nie tworzą w języku polskim sylab.
Charakterystyka samogłosek
W zasobie fonetycznym języka polskiego występują następujące samogłoski ustne: a, o, u, e, y, i
Samogłoski nazywane są głoskami otwartymi, ponieważ odznaczają się na ogół większym stopniem rozwarcia narządów mowy. Dla ich artykulacji ważne są poziome i pionowe ruchy języka, układ warg.
Klasyfikację samogłosek ustnych, można schematycznie przedstawić za pomocą trójkąta (Hellwiga) lub pięciokąta.
Istotą schematu trójkąta samogłoskowego, jest rozmieszczenie samogłosek szeregu przedniego i samogłosek szeregu tylnego wzdłuż ramion kąta, którego wierzchołek znajduje się u dołu rysunku. Wierzchołek symbolizuje niskie położenie języka, lewe ramię wskazuje na wznoszenie się przodu języka, prawe na wznoszenie się tyłu języka. Najniżej umieszczone są w tym schemacie samogłoski niskie, wyżej średnie, najwyżej wysokie.
Ze względu na ruchy języka w płaszczyźnie poziomej, dzieli się samogłoski na przednie (palatalne) i tylne (welarne).
Przy przednich (e, y, i) język przesuwa się z położenia spoczynkowego do przodu jamy ustnej, przy tylnych (a, o, u) cofa się do tyłu.
Ze względu na ruchy języka w płaszczyźnie pionowej, tj. stopień wzniesienia języka ku podniebieniu, wyodrębnia się samogłoski niskie: a, średnie: e, o, wysokie: u, y, i.
Podstawą klasyfikacji samogłosek są ruchy całego języka. Terminy „szeroka”, „wąska”, oznaczają szerokość kanału głosowego i zależą od stopnia wzniesienia języka.
Położenie warg jest podstawą podziału samogłosek na zaokrąglone, spłaszczone i obojętne. Samogłoską obojętną jest: a, zaokrąglone to: o, u, natomiast spłaszczone to – e, y, i.
Między ruchami języka i warg zachodzą następujące współzależności: im bardziej język cofa się i wznosi ku podniebieniu miękkiemu, tym mocniej wargi wysuwają się do przodu i zaokrąglają i dlatego samogłoski tylne charakteryzują się zaokrągleniem warg. Natomiast jeżeli język przesuwa się do przodu jamy ustnej, wargi się spłaszczają, więc samogłoski przednie: e, y, i są samogłoskami spłaszczonymi.
Wszystkie samogłoski są dźwięczne.
Charakterystyka spółgłosek
Każda spółgłoska ma zespół trzech cech, dzięki którym możemy ją rozpoznać, odróżniając od innych spółgłosek. Bierzemy wtedy pod uwagę następujące czynniki: sposób artykulacji, miejsce artykulacji, zachowanie się wiązadeł głosowych.
Sposób artykulacji (stopień zbliżenia narządów mowy, stopień otwarcia narządów mowy):
- spółgłoski półotwarte – rozwarcie narządów mowy podobne jak u samogłosek, ale jednocześnie tworzą się zwarcia w jamie ustnej. Dzielimy je na: nosowe, drżące, boczne. Do spółgłosek półotwartych zaliczamy także półsamogłoski – ł, j.
Wskazane głoski, choć mają strukturę artykulacyjno – akustyczną zbliżoną do głosek otwartych (samogłosek) nigdy nie są ośrodkami sylab.
Wszystkie głoski półotwarte zwane są sonornymi ze względu na ich podobną strukturę akustyczną, oraz brak odpowiedników bezdźwięcznych.
- spółgłoski właściwe – podstawą klasyfikacji są zwarcia i szelity w jamie ustnej, każda ma bezdźwięczny odpowiednik, dzielimy je na zwarte, zwarto-szczelinowe i szczelinowe.
Spółgłoski szczelinowe powstają wtedy, gdy w czasie artykulacji niektórych spółgłosek powietrze wydychane z płuc przeciska się w jamie ustnej przez szczelinę, powstałą wskutek zbliżenia się dolnej wargi do górnych zębów albo języka do górnych zębów, do dziąseł lub do podniebienia.
Są to: w, w’, f, f’, z, s, ż, sz, ź, ś, ch, ch’.
Spółgłoski zwarte (lub zwarto-wybuchowe) powstają wtedy, gdy w czasie artykulacji zwierają się na moment narządy mowy w jamie ustnej (np. wargi, przód języka, dziąsła), po czym następuje nagłe rozwarcie tych narządów. Są to: b, b’, p, p’, d, t, g, g’, k, k’.
Spółgłoski zwarto-szczelinowe powstają, gdy w czasie ich artykulacji bezpośrednio po krótkotrwałym zwarciu narządów mowy tworzy się szczelina i przez nią wydostaje się powietrze. Są to: dz, c, dż, cz, dź, ć.
Spółgłoski półotwarte to grupa spółgłosek, przy których artykulacji występuje połączenie zwarcia z otwarciem. Są to: ł, l, l’, r, m, m’, n, n’, ń.
Miejsce artykulacji:
Spółgłoski wargowe powstają wówczas, gdy dochodzi do zwarcia lub szczeliny między wargami lub wargą i inną częścią mowy:
-dwuwargowe – zwarcie obu warg (b, b’, p, p’, m, m’),
-wargowo-zębowe- szczelina między dolną wargą a górnymi zębami ( w, w’, f, f’).
Spółgłoski przedniojęzykowe:
-przedniojęzykowo-zębowe- zwarcie czubka, ewentualnie przedniej części języka z zębami lub szczelina między nimi: s, z, c, dz, t, d, n, t’, d’, c’, dz’, n’;
- przedniojęzykowo-dziąsłowe- zwarcie czubka, ew. przedniej cz. języka z dziąsłami lub szczelina między nimi: sz, ż, cz, dż, r, l, oraz udziąsłowione t, d, n, oraz zmiękczone sz’, ż’, cz’, dż’, r’, l’.
Spółgłoski środkowo językowe – silne uwypuklenie środka języka ku podniebieniu twartemu, ze zwarciem, szczeliną lub ich kombinacją. W kierunku przedniej części podniebienia(prepalatum)- ś, ź, ć, dź, ń, j, lul tylnej części podniebienia (postpalatum) g’, k’.
Spółgłoski tylnojęzykowe – wygięcie tylnej części języka ku podniebieniu miękkiemu, ze zwarciem lub szczeliną: k, g, ch, n( tylnojęzykowe).
Spółgłoski, przy których wymawianiu środkowa część języka zbliża się do podniebienia twardego lub przez moment zwiera się z nim, nazywamy spółgłoskami miękkimi (m’, l’, b’, p’, w’, f’, ń, ź, ś, dź, ć, g’, k’, ch’). Pozostałe spółgłoski nazywamy twardymi.
Zależnie od zachowania się wiązadeł głosowych dzielimy spółgłoski na dźwięczne i bezdźwięczne.
Każda spółgłoska dźwięczna ma swój odpowiednik w spółgłosce bezdźwięcznej: b-p, b’-p’, w-f, w’-f’, d-t, z-s, dz-c, ż-sz, dź-cz, ź-ś, dź-ć, g-k, g’-k’.
W zasadzie nie mają swych bezdźwięcznych odpowiedników spółgłoski półotwarte ustne i nosowe: l, l’, ł, r, m, m’, n, n’, ń.
W wymowie ogólnopolskiej nie ma (w zasadzie) dźwięcznego odpowiednika bezdźwięcznych spółgłosek ch, ch’, h, h’.
Podobne artykuły: