Teorie i zagadnienia

Pisownia a wymowa

Wielu wykształconych ludzi jest przekonanych o zależności mowy od pisma. Stąd rozpowszechniło się wskazanie, że należy tak wymawiać, jak się pisze. Oznaczało by to, że wymawiając jakiś wyraz trzeba wymówić wyraźnie wszystkie głoski, będące rzekomo odpowiednikami dźwiękowymi liter składających się na ten wyraz. Pogląd ten jest błędny, ponieważ należy sobie uświadomić fakt, że pismo jest zjawiskiem wtórnym w stosunku do mowy. Ponadto mowa ulega ciągłym zmianom, za którymi z dużym opóźnieniem podąża pisownia.

Sztuka pisania przyszła do nas z Zachodu wraz z kulturą. Stąd też wzięliśmy alfabet łaciński, a pierwszymi ludźmi posługującymi się pismem w Polsce byli księża obcego pochodzenia. Próbując zapisać tekst polski alfabetem łacińskim, napotykali na poważne trudności, ponieważ język łaciński posiada znacznie mniejszy zasób głosek i ograniczoną ilość liter w stosunku do języka polskiego. Brak w alfabecie łacińskim polskich oznaczeń takich głosek jak cz, rz, sz, dz, dź, ć, ś itd, powodował spore rozbieżności między zapisem a wymową. Czytaj dalej »

Tags: , , , , ,

Kryteria artykulacyjnej klasyfikacji samogłosek i spółgłosek

Głoski dzielimy na samogłoski i spółgłoski, a różnice między nimi są następujące:

- różnica akustyczna – spółgłoski są szmerami lub połączeniami tonów i szmerów a samogłoski są tylko tonami,

- różnica funkcyjna – samogłoski tworzą sylaby, pełnią funkcję zgłoskotwórczą, natomiast same spółgłoski nie tworzą w języku polskim sylab.

Charakterystyka samogłosek

W zasobie fonetycznym języka polskiego występują następujące samogłoski ustne: a, o, u, e, y, i

Samogłoski nazywane są głoskami otwartymi, ponieważ odznaczają się na ogół większym stopniem rozwarcia narządów mowy. Dla ich artykulacji ważne są poziome i pionowe ruchy języka, układ warg.

Klasyfikację samogłosek ustnych, można schematycznie przedstawić za pomocą trójkąta (Hellwiga) lub pięciokąta.

Istotą schematu trójkąta samogłoskowego, jest rozmieszczenie samogłosek szeregu przedniego i samogłosek szeregu tylnego wzdłuż ramion kąta, którego wierzchołek znajduje się u dołu rysunku. Wierzchołek  symbolizuje niskie położenie języka, lewe ramię wskazuje na wznoszenie się przodu języka, prawe na wznoszenie się tyłu języka. Najniżej umieszczone są w tym schemacie samogłoski niskie, wyżej średnie, najwyżej wysokie.

Ze względu na ruchy języka w płaszczyźnie poziomej, dzieli się samogłoski na przednie (palatalne) i tylne (welarne).

Przy przednich (e, y, i) język przesuwa się z położenia spoczynkowego do przodu jamy ustnej, przy tylnych (a, o, u) cofa się do tyłu. Czytaj dalej »

Tags: , , , , ,

Wymowa i pisownia samogłosek nosowych

Samogłoski nosowe ę, ą wymawiane są tylko przed spółgłoskami szczelinowymi oraz na końcu wyrazów (wąs, mięso, idą). W innym sąsiedztwie fonetycznym, mianowicie przed spółgłoskami zwartymi i zwarto szczelinowymi, rozpadają się na dwie głoski, samogłoskę ustną i spółgłoskę nosową, która pod względem miejsca artykulacji dostosowana jest do następnej spółgłoski.

Z taką realizacją mamy do czynienia:

- przed spółgłoskami wargowymi – p, b, pi, bi – ą, ę – wymawiane jest jako – om, em lub om, em, zmiękczone. Np. tępy – (tempy), rąbać – (rombać)

- przed spółgłoskami zębowymi –  t, d, c, dz – ą, ę – wymawiane jest jako – on, en. Np. kąt – (konty), będę – (bendę) Czytaj dalej »

Tags: , , , ,

Znaczenie znajomości fonologii i fonetyki w logopedii

Logopedia jest dziedziną z pogranicza różnych dyscyplin naukowych. Nauka ta bez wiedzy dostarczonej przez lingwistykę, fonetykę, fonologię, nauki medyczne i psychologiczne nie mogłaby powstać ani się rozwijać.

Analiza wszelkich patologicznych zjawisk wymaga bowiem zrozumienia ich patomechanizmów, patogenezy, związków przyczynowo skutkowych oraz wpływu różnych czynników na rozwój i występowanie zaburzeń.

Wymaga też znajomości normy oraz umiejętności odróżniania normalnych odmian rozwoju czy wymowy od patologii.

Językoznawstwo, fonetyka i fonologia dostarczają wiedzy logopedii na temat budowy języka i różnic między słowem pisanym a mówionym. Trudno byłoby oceniać sprawność językową dziecka, stwierdzać opóźnienie rozwoju mowy czy diagnozować naruszenie normy fonetycznej bez znajomości podstaw fonetyki i morfologii. Nie można by ocenić co jest patologią a co do niej nie należy. Czytaj dalej »

Tags: , , , ,

Fonetyka

Fonetyka jest działem lingwistyki zajmującym się badaniem dźwięków mowy ludzkiej (głosek) od strony ich artykulacji (tj. sposobu wytwarzania za pomocą narządów mowy; to tzw. fonetyka artykulacyjna), ich cech fizycznych (dokładniej: akustycznych – fonetyka akustyczna) ich odbierania (fonetyka audytywna), reakcji, jakie owe głoski wywołują w psychice człowieka (psychofonetyka).

Inne cechy foniczne (związane z głosem), takie jak akcent, intonacja, iloczas (cechy prozodyczne), leżą na pograniczu fonetyki i fonologii. Zaliczamy je do fonetyki, ponieważ dotyczą „dźwiękowej substancji języka”, fonetyka musi się nimi zająć, by odpowiedzieć na pytanie o ich właściwości, realizację itp., i dlatego w podręcznikach znajdują się w dziale fonetyki. Jednak z drugiej strony bada się je głównie w celu określenia funkcji, a to jest już kategoria fonologii, stąd prozodię zalicza się do fonologii. Czytaj dalej »

Tags: , ,