Najczęściej spotykane różnice w wymowie poszczególnych głosek, reprezentatywne dla pewnych dzielnic kraju to:
Mazurzenie (sakanie) – czyli wymawianie zamiast -š, ż, cz, dż – s, z, c, dz- w niektórych dialektach (Mazowsze, Małopolska, północna część Śląska i maleńka wysepka Wielkopolski). Od seplenienia różni się tym, że głoski -ż i š- zapisywane przez – rz- wymawiane są normalnie, np. rzeka, „pšes”, ale” zaba, capka”.
Kaszubienie – zastępowanie -ś, ź, ć, dź- spółgłoskami –s, z, c, dz- np. „sedzec, scana”.
Osłabienie pewnych grup spółgłoskowych w Małopolsce („czeba zamiast .tšeba, czy zamiast .tšy”).
Spółgłoski –w, w’- w grupach spółgłoskowych –tw, sw, czw, kw, ćw, św- zachowują dźwięczność- na Kresach wschodnich w Wielkopolsce oraz na Pomorzu, np. „twoja, św’ider, kw’at”.
Nierozróżnialnie – k, k’- oraz -g, g’ –przed –e, ę- występuje na Mazowszu, np. „ k’ef’ir, k’elner, nog’e”.
Prejotacja – wymawianie – j – przed samogłoską nagłoskową: „jide, jigła, jańoł”.
Labializacja – poprzedzanie samogłoski nagłosowej artykulacją wargową: „łokno, łoko”.
Palatalność asynchroniczna występuje przy artykulacji spółgłosek wargowych spalatalizowanych, tj. tych które mają dwa miejsca artykulacji – wargową i środkowojęzykowo-prepalatalną. Przedłużenie wzniesienia środka języka do praepalatum, powoduje powstanie elementu palatalnego w formie –j, ś, x’ lub ź (w zależności od dźwięczności czy bezdźwięczności spółgłoski wargowej). Wymowa asynchroniczna spółgłosek wargowych występuje na północnych terenach Polski. Na Kurpiach słyszy się „pśasek, pśivo” na Mazurach – px’asek, px’ivo”.
Spółgłoska – ł – przedniojęzykowo-zębowa występuje w wymowie Polaków pochodzących z obszarów wschodnich i południowych (Podhale, Śląsk Cieszyński). W Polsce centralnej i zachodniej zamiast – ł – wymawiane jest –u (u niezgłoskotwórcze) ze wzniesieniem tylnej części języka ku velum i jednoczesnym zaokrągleniem warg.
Spółgłoska – l – ulega palatalizacji (nie tylko przed – i), w wymowie Polaków pochodzących z terenów wschodnich, np. w wyrazach las, lubić („l’as, l’ubić”). Brak palatalizacji – l – przed – i – spotyka się w okolicach Warszawy (Mazowsze), np. malina – „malyna”, ulica – „ulyca”.
Dźwięczne – h – obok bezdźwięcznego – (x) wymawiane przez Polaków z kresów wschodnich, np. „herbata, bohater” ale: „xoroba, xata”. Na Podhalu – h – występuje nawet w wyrazach: ”hata, hodźić, bohen”.
Spółgłoski – η, η’(miękkie) (n- tylnojęzykowe)- występują w wymowie warszawskiej (na terenach północno-wschodnich) w wyniku upodobnienia pod względem miejsca artykulacji, ale tylko w wyrazach obcego pochodzenia (baηk) lub w wyniku unosowienia początkowej fazy –k, g- lub –k’, g’- w pozycji po –ę i ą – np. sęk (seηk). W wymowie krakowsko-poznańskiej, na terenach południowo-zachodnich omawiane spółgłoski wymawiane są zamiast – n- przed –k, g- upodobnienia pod względem miejsca artykulacji zachodzą tam także w wyrazach rodzimych np. na ganku (na gaηku), szynka (šyηka).
Różnice między wymową warszawską i krakowsko-poznańską dotyczą upodobnień międzywyrazowych (z wyjątkiem przymiotników) pod względem dźwięczności. Pojawiają się gdy następny wyraz zaczyna się od samogłoski lub spółgłoski zwarto-otwartej. W wymowie warszawskiej końcowa spółgłoska pierwszego wyrazu wymawiana jest bezdźwięcznie, a w wymowie krakowskiej – dźwięcznie. Np. głos ludu (głos ludu i głoz ludu), gniew ludu (g’ńef ludu i gńev ludu).
Podobne artykuły: