Samogłoski nosowe ę, ą wymawiane są tylko przed spółgłoskami szczelinowymi oraz na końcu wyrazów (wąs, mięso, idą). W innym sąsiedztwie fonetycznym, mianowicie przed spółgłoskami zwartymi i zwarto szczelinowymi, rozpadają się na dwie głoski, samogłoskę ustną i spółgłoskę nosową, która pod względem miejsca artykulacji dostosowana jest do następnej spółgłoski.
Z taką realizacją mamy do czynienia:
- przed spółgłoskami wargowymi – p, b, pi, bi – ą, ę – wymawiane jest jako – om, em lub om, em, zmiękczone. Np. tępy – (tempy), rąbać – (rombać)
- przed spółgłoskami zębowymi – t, d, c, dz – ą, ę – wymawiane jest jako – on, en. Np. kąt – (konty), będę – (bendę)
- przed spółgłoskami dziąsłowymi – cz, dż, – ą, ę – wymawiane jest jako -on (dziąsłowe), en (dziąsłowe). np. męczyć – (menczyć z n dziąsłowym)
- przed spółgłoskami środkowojęzykowymi prepalatalnymi – ć, dź – ą, ę – wymawiane jest jako – oń, eń. Np pięć – (pieńć), kącik – (końcik)
- natomiast przed pospalatalnymi – ki, gi – ą, ę – wymawiane jest jako – oń (ń-tylnojęzykowe), eń (ń-tylnojęzykowe)
- przed spółgłoskami tylnojęzykowymi – k, g – ą, ę – wymawiane jest jako – on (n tylnojęzykowe), en (n-tylnojęzykowe)
Na końcu wyrazu ę wymawiane jest z lekką nosowością, w mowie swobodnej za poprawną uważana jest nawet wymowa bez nosowości. Wymowa ę z bardzo silną nosowością jest sztuczna. Zatrata nosowości ę występuje również przed głoskami: u, l – np. wzięła wymawiamy (wźęła). Samogłoska ą znajdująca się na końcu wyrazu zachowuje nosowość. Wymowa w tej pozycji om (np. śedzom) jest niepoprawna. Przed – ł, l – samogłoska ą wymawiana jest bez nosowości lub z lekką nosowością.
Oprócz dwóch wymienionych samogłosek nosowych ą, ę, w wyrazach obcego pochodzenia mogą być wymawiane z rezonansem nosowym również a, u, y, i. Samogłoski te występują tylko przed spółgłoską nosową, po której następuje samogłoska szczelinowa
Podobne artykuły: